Zarys historii parafii pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Żelechowie
Początki parafii i jej rozwój do końca XVII wieku
Dzieje parafii w Żelechowie sięgają początków XIV wieku i są ściśle związane z położeniem miejscowości na pograniczu Mazowsza i Małopolski. Teren ten należał pierwotnie do rozległej kasztelanii sieciechowskiej, obejmującej ziemie po prawej stronie Wisły między Wilgą a Wieprzem. Parafia żelechowska istniała już w latach 1325-1326, kiedy została odnotowana w wykazach świętopietrza. Oznacza to, że w 1326 r. była już zorganizowaną wspólnotą kościelną, posiadającą własnego plebana i obowiązek przekazywania opłaty na rzecz Stolicy Apostolskiej. Należała do najstarszych ośrodków parafialnych tej części diecezji krakowskiej, obok Sieciechowa, Łukowa, Kocka, Stężycy i Korytnicy Łaskarzewskiej.
Za pierwszego znanego właściciela osady należy uznać Świętopełka, dziedzica Żelechowa, Gorzeczowa i Lubieczek, wymienionego w dokumencie odnoszącym się do 1284 r. Ważnym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi osady było położenie na trakcie prowadzącym z Radomia w kierunku Grodna i wybrzeży Morza Bałtyckiego. Po unii w Krewie z 1385 r. ustała część zagrożeń związanych z najazdami litewskimi, co stworzyło korzystniejsze warunki dla rozwoju tej części pogranicza. Właściciele z rodu Ciołków odegrali zasadniczą rolę zarówno w rozwoju miasta, jak i w powstaniu oraz utrzymaniu miejscowej parafii.
Po śmierci Andrzeja Ciołka, wojewody mazowieckiego, dobra przejął jego syn Andrzej Ciołek, uczestnik bitwy pod Grunwaldem, z którego inicjatywą wiąże się miejski rozwój Żelechowa. Osada otrzymała prawa miejskie przed 1419 r., a król Kazimierz Jagiellończyk potwierdził je w 1447 r. Przywilej królewski zatwierdzał wtorkowy targ, jarmark na św. Stanisława oraz zwolnienie mieszczan żelechowskich z myt i ceł na obszarze państwa. W 1516 r. zmieniono terminy targu i jarmarków, a w 1556 r. ustanowiono cotygodniowe targi we wtorki i piątki. Rozwój miasta sprzyjał rozwojowi parafii, która obejmowała nie tylko mieszkańców Żelechowa, lecz także ludność okolicznych osad, między innymi Woli Żelechowskiej, Kębłowa, Łomnicy i Goniwilka.
Ciołkowie jako właściciele dóbr byli kolatorami kościoła i posiadali prawo przedstawiania biskupowi kandydata na urząd plebana. W zamian ciążył na nich obowiązek troski o materialne podstawy beneficjum i stan świątyni. Wśród dziedziców i kolatorów pojawiali się kolejni przedstawiciele rodu Ciołków, a około 1523 r. szczególną rolę odegrał ks. Samuel Maciejowski herbu Ciołek. Był on plebanem żelechowskim, kanonikiem sandomierskim i krakowskim, a później biskupem chełmskim, płockim i krakowskim oraz kanclerzem wielkim koronnym. W 1535 r., po rezygnacji ks. Sebastiana Branickiego, Maciejowski przedstawił na plebanię ks. Jerzego Podlodowskiego herbu Janina, który przez osiem lat był plebanem w Żelechowie i Wilczyskach.
W XVI wieku parafia posiadała już rozbudowane beneficjum i wyraźnie miejskie znaczenie. Liber retaxationum z 1529 r. wymienia jako proboszcza Samuela Maciejowskiego, wspieranego przez trzech wikariuszy. Wizytacja z 1565 r. opisywała drewniany kościół jako dobrze utrzymany i wyposażony między innymi w trzy srebrne kielichy, pacyfikał, paramenty, ornaty, mszały i księgi liturgiczne. Pozytywnie oceniono również proboszcza Jana z Zaliszek, przedstawionego jako duchownego uczciwego, trzeźwego i sumiennie wykonującego swój urząd. Druga połowa XVI wieku przyniosła jednak oddziaływanie reformacji, zwłaszcza w środowisku szlacheckim, co osłabiło życie części parafii diecezji krakowskiej.
Odbudowę życia katolickiego dobrze ukazuje wizytacja z 1598 r., przeprowadzona w okresie reform potrydenckich. W kościele znajdowały się wówczas trzy ołtarze, malowany strop w chórze oraz bogate, choć częściowo zużyte wyposażenie liturgiczne. Wizytator nakazał między innymi naprawę kielichów, zakup nowych portatyli, prowadzenie ksiąg metrykalnych, ogrodzenie cmentarza, budowę ossuarium i uporządkowanie rachunkowości. Kolejna wizytacja z 1617 r. wykazała poprawę stanu świątyni, dzwonnicy i otoczenia oraz większą troskę o dyscyplinę sakramentalną. Obecność ambony, konfesjonałów, chrzcielnicy, szkoły parafialnej i ksiąg metrykalnych świadczyła o przekształcaniu się dawnej wspólnoty średniowiecznej w uporządkowaną parafię potrydencką.
W 1617 r. centralne miejsce wielkiego ołtarza zajmował już wizerunek Najświętszej Maryi Panny, co wskazuje na wzrost znaczenia pobożności maryjnej. Wcześniejsze wezwanie św. Stanisława Biskupa i Męczennika nie zostało zarzucone, lecz program religijny parafii został poszerzony o kult maryjny. Prawdopodobnie w tym okresie rozwijały się także praktyki różańcowe i procesyjne, o których późniejszym znaczeniu świadczą ocalałe pamiątki. W ciągu XVII wieku dobra żelechowskie przeszły z rąk Ciołków do spokrewnionych z nimi Leżeńskich i Gostomskich, a następnie do rodziny Linkhauzów.
Życie parafii w XVII wieku zostało poważnie zakłócone przez wojny, zubożenie miasta i katastrofy pożarowe. 27 maja 1682 r. spłonęły zabudowania plebańskie wraz z przechowywanymi w kancelarii dokumentami, co bezpowrotnie zatarło wiele śladów wcześniejszych dziejów wspólnoty. Dziesięć lat później, 2 maja 1692 r., ogień strawił drewniany kościół parafialny, jego ołtarze, znaczną część ksiąg oraz sprzętów liturgicznych. Z pożaru udało się uratować między innymi obrazy Matki Boskiej i św. Stanisława oraz część cennego wyposażenia. Katastrofa nastąpiła zaledwie kilka tygodni po śmierci proboszcza ks. Józefa Glińskiego, który zmarł 28 lutego 1692 r.
Po pożarze administrację parafii objął ks. Jan Kazimierz Krupiński, a w 1695 r. proboszczem został ks. Walenty Józef Ostrowski. Ciągłość kultu zapewniły dwie drewniane kaplice: św. Stanisława przy drodze w kierunku Lublina oraz Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny na miejscu spalonego kościoła. Koniec XVII wieku był więc dla parafii czasem dramatycznego zerwania materialnej ciągłości, ale nie przerwał ciągłości życia religijnego. Wspólnota, która od początku XIV wieku rozwijała się wraz z miastem, zachowała własną organizację, kult i pamięć o dawnych patronach. Z doświadczenia pożaru 1692 r. rozpoczął się następny wielki etap dziejów parafii, prowadzący do budowy murowanej świątyni.
Dawny drewniany kościół – wygląd i wyposażenie
Najstarszy znany kościół parafialny w Żelechowie był budowlą drewnianą, której wygląd można dziś odtworzyć przede wszystkim na podstawie dawnych wizytacji kanonicznych. Jego istnienie potwierdza opis parafii z 1440 r. zawarty w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis Jana Długosza. Wizytacja z 1565 r. podaje, że świątynia była drewniana, dobrze przykryta i ogrodzona. Znacznie więcej informacji przynoszą wizytacje z 1598 i 1617 r., związane odpowiednio z działalnością biskupów Jerzego Radziwiłła i Marcina Szyszkowskiego. Dzięki tym źródłom można odtworzyć nie tylko podstawowy układ budowli, lecz także charakter jej wnętrza i wyposażenia.
Kościół był orientowany, a więc jego prezbiterium zwrócono ku wschodowi, podobnie jak w obecnej świątyni. Składał się z węższego i niższego prezbiterium oraz jednej, zapewne prostokątnej nawy. W prezbiterium znajdował się malowany sufit, natomiast w nawie nie było stropu i od środka widoczna pozostawała konstrukcja więźby dachowej. W 1617 r. odnotowano osiem różnych okien, z których część wymagała naprawy. Wschodnie okno prezbiterium miało szczególną wymowę symboliczną, ponieważ wpuszczało pierwsze promienie słońca kojarzone ze Zmartwychwstaniem Chrystusa.
Prezbiterium od nawy oddzielał otwór tęczowy zamknięty łukiem. Na belce tęczowej umieszczono krzyż z figurą Ukrzyżowanego Chrystusa, stanowiący jeden z najważniejszych elementów wnętrza. Wizytacja z 1598 r. mówi o wizerunku Ukrzyżowanego w środku kościoła, a zapis z 1617 r. podkreśla eleganckie umieszczenie figury na belce. Krucyfiks miał skłaniać patrzących do pobożności i przypominał o centralnym znaczeniu męki Chrystusa. Taki układ należał do wielowiekowej tradycji kościelnej, w której belka tęczowa wyznaczała symboliczną granicę między nawą wiernych a przestrzenią ołtarzową.
W prezbiterium znajdowały się trzy ołtarze, które świadczyły o rozwiniętym życiu liturgicznym parafii. W 1617 r. ołtarz główny przy ścianie wschodniej był już murowany, co stanowiło rzadkość w drewnianej świątyni. Nad nim wisiał obraz Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, będący ważnym świadectwem maryjnego programu kościoła. Dwa pozostałe ołtarze były drewniane i ustawione przy bocznych ścianach prezbiterium, blisko ściany tęczowej, dzięki czemu pozostawały dobrze widoczne z nawy. Nad ołtarzami bocznymi znajdowały się obrazy, lecz już w XVII wieku przedstawione na nich postacie były tak zniszczone, że wizytator nie potrafił ich rozpoznać.
W pobliżu ołtarzy znajdowały się cztery pary chorągwi używanych podczas uroczystości i procesji. Najświętszy Sakrament przechowywano w odpowiednio urządzonym tabernakulum, którego stan był przedmiotem szczególnej troski wizytatorów. W kościele znajdowała się również chrzcielnica, niezbędna dla sprawowania sakramentu chrztu i podkreślająca parafialny charakter świątyni. Wizytacja z 1617 r. wspomina rozbudowany system odprowadzania wody z chrzcielnicy, zgodny z ówczesnymi przepisami liturgicznymi. Wyposażenie uzupełniały ambona i konfesjonały, wskazujące na rosnące znaczenie przepowiadania oraz sakramentu pokuty w okresie reformy potrydenckiej.
Wnętrze kościoła nie było przestrzenią surową, lecz stopniowo wzbogacaną przez obrazy, tkaniny, chorągwie i sprzęty liturgiczne. W 1565 r. parafia posiadała trzy srebrne kielichy, pacyfikał, paramenty z zielonego adamaszku, ornaty ferialne, stuły, ampułki, korporały i mszały. W 1598 r. odnotowano także antepedia, liczne księgi liturgiczne oraz Postyllę Jakuba Wujka. Część przedmiotów była już zużyta i wymagała naprawy, co pokazuje, że wyposażenie służyło wspólnocie przez wiele lat. Zakrystia posiadała skrzynię przeznaczoną do przechowywania paramentów i sprzętów potrzebnych do sprawowania liturgii.
Przy kościele funkcjonował cmentarz, który zgodnie z zaleceniami wizytacyjnymi miał być odpowiednio ogrodzony i uporządkowany. W jego otoczeniu znajdowało się ossuarium przeznaczone do składania kości wydobywanych podczas kolejnych pochówków. Ważnym elementem zespołu była również dzwonnica, której stan poprawił się między wizytacjami z 1598 i 1617 r.. W pobliżu świątyni działała szkoła parafialna, co przypomina, że kościół był nie tylko miejscem liturgii, ale również centrum nauczania i organizacji lokalnej społeczności. Cały zespół kościelny tworzył więc przestrzeń sakralną, edukacyjną i społeczną, skupiającą życie mieszkańców miasta i okolicznych wsi.
Opis drewnianej świątyni ukazuje także przemiany zachodzące pod wpływem reform Soboru Trydenckiego. Coraz większą wagę przywiązywano do właściwego przechowywania Eucharystii, stanu naczyń liturgicznych, prowadzenia ksiąg metrykalnych oraz porządku w prezbiterium. Wizytatorzy zwracali uwagę na stan ołtarzy, portatyli, chrzcielnicy, cmentarza i sprzętów, a zalecenia miały prowadzić do ujednolicenia praktyk religijnych. W 1617 r. kościół przedstawiał się jako świątynia znacznie lepiej uporządkowana niż kilkadziesiąt lat wcześniej. Rozbudowane wyposażenie i maryjny obraz w ołtarzu głównym świadczyły o odnowie katolickiej i rosnącej zamożności wspólnoty.
Drewniany kościół był miejscem modlitwy wielu pokoleń parafian od średniowiecza aż do końca XVII wieku. Jego forma architektoniczna pozostawała skromna, lecz wnętrze posiadało wyraźną hierarchię przestrzeni i bogatą symbolikę. Krzyż na belce tęczowej, trzy ołtarze, obraz Zwiastowania, malowany strop prezbiterium, ambona, chrzcielnica i chorągwie tworzyły obraz świątyni mocno zakorzenionej w tradycji katolickiej. 2 maja 1692 r. budowla spłonęła wraz z większością wyposażenia, zamykając kilkusetletni etap dziejów miejscowej architektury sakralnej. Zachowane wizytacje sprawiają jednak, że wygląd pierwszego kościoła nie zniknął całkowicie z pamięci parafii i może być dziś odtworzony w najważniejszych szczegółach.
Od pożaru w 1692 r. do rozbudowy świątyni w latach 1894–1900
Pożar z 2 maja 1692 r. rozpoczął jeden z najtrudniejszych okresów w dziejach parafii żelechowskiej. Drewniany kościół spłonął wraz z ołtarzami, księgami i znaczną częścią wyposażenia, a z katastrofy uratowano między innymi obrazy Matki Boskiej i św. Stanisława. Ocalała także cenna, staroświecka monstrancja, szczegółowo opisana podczas wizytacji w 1712 r.. Po śmierci ks. Józefa Glińskiego administratorem został ks. Jan Kazimierz Krupiński, a od 1695 r. odbudową życia parafialnego kierował ks. Walenty Józef Ostrowski. Liturgię sprawowano w tym czasie w drewnianych kaplicach Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny oraz św. Stanisława.
Odbudowę utrudniała słaba kondycja ekonomiczna miasta i właścicieli dóbr po wojnach przełomu XVII i XVIII wieku. Po Linkhauzach dobra żelechowskie przeszły w 1722 r. do Stanisława Mateusza Rzewuskiego, wojewody podlaskiego, a następnie do jego syna Wacława. W 1741 r. właścicielem został książę Jerzy Lubomirski, po którego śmierci dobrami zarządzała Joanna de Stein Lubomirska. W 1782 r. dobra przejął Fabian Sebastian Roman, a później Franciszek Placyd Roman. W 1792 r. właścicielem i kolatorem został Ignacy Wyssogota Zakrzewski, poseł na Sejm Wielki i pierwszy prezydent Warszawy.
W XVIII wieku parafia stopniowo odzyskiwała stabilność, a najważniejszym przedsięwzięciem była budowa murowanego kościoła. Nowa świątynia otrzymała wezwanie Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, zachowując jednocześnie żywą pamięć o kulcie św. Stanisława. Ważną rolę w porządkowaniu parafii odegrał ks. Paweł Krajewski, który troszczył się zarówno o duszpasterstwo, jak i o stan materialny kościoła. Wizytacja z 1789 r. przedstawia świątynię jako dobrze doświetloną, posiadającą dwa wejścia, chór muzyczny wsparty na dwóch kolumnach, zakrystię, skarbiec i bibliotekę. Wnętrze miało już wówczas rozbudowany program malarski i kilka ołtarzy, odpowiadających osiemnastowiecznemu modelowi kościoła parafialnego.
Na chórze przedstawiono św. Dawida i św. Cecylię, a ponad gzymsami znajdowały się postacie Apostołów i Ewangelistów. Ściany zdobiły sceny ze Starego i Nowego Testamentu, dzięki czemu malowidła pełniły funkcję religijną i dydaktyczną. W prezbiterium dominował wielki ołtarz ze sceną Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. W kościele znajdowały się także ołtarze św. Jerzego, św. Anny, św. Pawła Apostoła i Matki Bożej Różańcowej, a w późniejszych opisach odnotowano pięć ołtarzy bocznych. Wyposażenie uzupełniały organy, ambona i chrzcielnica, tworząc pełny program liturgiczny świątyni.
Ks. Paweł Krajewski prowadził systematyczne prace remontowe i w 1799 r. otynkował kościół oraz odnowił jego wnętrze. W 1801 r. urządzono nową chrzcielnicę, a w 1802 r. ceglaną posadzkę zastąpiono drewnianą, układaną w kratkę. Utrzymywano również organy, dbając o muzyczną oprawę nabożeństw. Na początku XIX wieku przeniesiono cmentarz grzebalny poza miasto, a jedną z pierwszych mogił stał się grób zmarłego w 1802 r. Ignacego Wyssogoty Zakrzewskiego. Po reorganizacji administracji Królestwa Polskiego w 1817 r. dawne prawo patronatu szlacheckiego stopniowo zastępował Dozór Kościoła, odpowiedzialny za finanse, składki, konserwację kościoła, cmentarza i plebanii.
W XIX wieku właścicielami dóbr byli między innymi Tadeusz Wyssogota Zakrzewski, Konstancja Zakrzewska, rodzina Danglów oraz Jan i Karolina Ordęgowie. Z osobą gen. Jana Nepomucena Sokolnickiego wiąże się zachowana przydrożna kapliczka św. Jana Nepomucena przy dzisiejszym skrzyżowaniu ulic Długiej i gen. Chłopickiego. W 1841 r. wykonano nową strukturę ołtarza głównego i zawieszono nowy obraz Najświętszej Maryi Panny. Rok później zbudowano czternastogłosowe organy pod osobistym nadzorem ks. Krasuskiego. Kolejne dziesięciolecia przyniosły jednak potrzebę znacznie większej modernizacji świątyni, odpowiadającej rosnącej liczbie wiernych i aspiracjom parafii.
Największa przebudowa rozpoczęła się za proboszcza ks. Konstantego Korwin Bieńkowskiego i całkowicie odmieniła sylwetę kościoła. W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku powstał reprezentacyjny front z dwiema wieżami, a w 1896 r. powiększono prezbiterium i przesunięto balustradę. Na fasadzie umieszczono rzeźby Chrystusa, Mojżesza, św. Pawła i św. Piotra, tworzące rozbudowany program ikonograficzny. W sklepieniu prezbiterium warszawski malarz Czesław Czarnocki wykonał w 1896 r. scenę Nawrócenia św. Pawła oraz wizerunki czterech Ewangelistów. W tym samym r. ułożono kostkową posadzkę z płyt cementowych imitujących piaskowiec zagnański.
Modernizacja objęła także wyposażenie kościoła i oprawę nabożeństw. W 1893 r. wykonano nową dębową ambonę według projektu warszawskiego rysownika Gajewskiego, z rzeźbami Mariana Zalewskiego i pracami stolarskimi Damazego Kiliszka. Na ambonie znalazły się krzyż, tablica z przykazaniami i napis „Błogosławieni, którzy słuchają Słowa Bożego”, a daszek zwieńczyła figura Chrystusa dźwigającego krzyż. W 1894 r. zamówiono w warszawskiej fabryce Jana Szymańskiego nowe organy, oddane do użytku w 1896 r. jako instrument dwunastogłosowy z jedną klawiaturą. W 1903 r. Adolf Homan rozbudował organy o dwa głosy i drugą klawiaturę.
4 października 1896 r. ks. Konstanty Bieńkowski, działając z delegacji biskupa lubelskiego, poświęcił nową część kościoła. Zwieńczeniem wielkiego programu budowlanego była konsekracja świątyni 1 lipca 1900 r. dokonana przez biskupa lubelskiego Franciszka Jaczewskiego. Konsekrowano wówczas wielki ołtarz i ołtarze boczne, a uroczystość zgromadziła licznych duchownych i wiernych. Gdy ks. Bieńkowski ustępował z urzędu w 1907 r., pozostawiał monumentalną świątynię z dwiema wieżami, zegarem, rozbudowanym prezbiterium, neobarokowym programem ołtarzowym, polichromią, Drogą Krzyżową i nowymi organami. Dzisiejszy zasadniczy kształt kościoła jest w dużej mierze dziedzictwem właśnie tej wielkiej modernizacji przeprowadzonej na przełomie XIX i XX wieku.
Parafia w XX w. – wojny, odnowa i program polichromii
Ustąpienie ks. Konstantego Bieńkowskiego w 1907 r. zakończyło epokę wielkiej przebudowy architektonicznej, ale nie zahamowało rozwoju parafii. Po krótkiej administracji ks. Ignacego Cieszkowskiego w latach 1907-1912 kierownictwo wspólnoty objął ks. Karol Żebrowski. Jego posługa przypadła na okres I wojny światowej, walk o granice odrodzonej Polski i pierwszą dekadę II Rzeczypospolitej. W 1915 r. wojska rosyjskie zarekwirowały dwa dzwony parafialne, pozostawiając jedynie sygnaturkę, a w 1923 r. odzyskano jeden ze zwróconych Polsce dzwonów. W 1925 r. przeciekające pokrycie z czerwonej dachówki zastąpiono blachą cynkową, aby chronić sklepienia i polichromie przed dalszym niszczeniem.
W 1926 r. odnowiono elewację kościoła, a firma J. Skiroteckiego z Włocławka wykonała trzy ozdobne bramy z kutego żelaza. W tym samym czasie wzniesiono murowany budynek skarbca i miejsca czasowego przechowywania zmarłych oraz uzupełniono brakujące cynkowe piszczałki organowe. W latach 1925-1927 dawny skarbiec po prawej stronie prezbiterium przekształcono z inicjatywy ks. Stanisława Jachowicza w kaplicę Najświętszego Serca Jezusowego. Urządzono w niej ołtarz z programem eucharystycznym i napisem „Przyjdź Królestwo Twoje”. Rozwijał się kult Najświętszego Serca Jezusowego, a uroczystym aktem poświęcenia objęto około 1800 rodzin.
W okresie międzywojennym działało wiele bractw i stowarzyszeń, w tym Bractwo Różańca Świętego, Kółka Żywego Różańca, Apostolstwo Modlitwy i Bractwo Najświętszego Sakramentu. W 1920 r. powstało tercjarstwo pozostające pod opieką kapucynów, a jego pamiątką jest figura św. Franciszka z Asyżu w bocznej nawie. Po śmierci ks. Żebrowskiego w grudniu 1930 r. proboszczem został ks. Wacław Milik, który łączył troskę o religijność parafian z działalnością społeczną. W 1931 r. zamówiono w odlewni Felczyńskich w Przemyślu trzy dzwony, którym nadano imiona Paweł, Maria i Jan. 4 maja 1931 r. poświęcił je biskup podlaski Henryk Przeździecki, a w tym samym r. gruntownie wyremontowano organy.
W 1936 r. przy kościele powstała Grota Matki Bożej z Lourdes, która do dziś pozostaje miejscem indywidualnej modlitwy. W 1937 r. rozpoczęto szeroki program odnowienia kościoła, zakończony mimo wojny w 1940 r. Latem 1939 r. odnawiano elewacje, tynki, rynny, drzwi i detale architektoniczne. Na ścianie wschodniej Józef Sławiński wykonał dekorację sgraffitową przedstawiającą Matkę Bożą Królową Korony Polskiej, świętych patronów Polski, husarię i dewizę „Pro Fide et Patria”. Ks. Wacław Milik prowadził również kronikę parafialną, dzięki której zachowano pamięć o fundatorach, proboszczach i najważniejszych przemianach wspólnoty.
Okupacja niemiecka przyniosła parafii doświadczenie terroru, biedy i śmierci, a życie religijne musiało funkcjonować w warunkach wojennych ograniczeń. Po zakończeniu wojny ks. Milik podjął dzieło duchowej i artystycznej odnowy kościoła. W 1946 r., po uzgodnieniach z władzami diecezjalnymi i uczonymi Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, zamówił u Władysława Drapiewskiego nowy cykl polichromii. Prace wykonano w latach 1947-1950 przy współudziale Kazimierza Drapiewskiego oraz Pawlewskiego z Krakowa. Powstał rozbudowany program teologiczny, który do dziś w znacznym stopniu kształtuje charakter wnętrza żelechowskiej świątyni.
W prezbiterium bracia Drapiewscy umieścili sceny Ostatniej Wieczerzy i Cudownego rozmnożenia chleba, podkreślając centralne znaczenie Eucharystii. Z wcześniejszą polichromią sklepienia, gdzie znajduje się Nawrócenie św. Pawła i czterej Ewangeliści, tworzą one wielowątkowy program prowadzący wiernego ku tajemnicy przemiany i wspólnoty Kościoła. W ołtarzu głównym znalazł się obraz Chrystusa Króla z motywem Najświętszego Serca Jezusowego, przed którego tronem przedstawiono św. Andrzeja Bobolę i bł. Bronisławę. Malowidła nawy głównej ukazują świętych polskich, przypominając o związku wiary z dziejami narodu. Całość łączy temat powołania, przemiany duchowej, Eucharystii i zgromadzenia wiernych wokół Chrystusa.
Nawa południowa otrzymała przede wszystkim program maryjny, ukazujący różne wezwania i formy opieki Matki Bożej. Przedstawiono tam między innymi Matkę Miłosierdzia ratującą grzeszników, Królową Różańca Świętego, Orędowniczkę w życiu i przy śmierci, św. Annę, Matkę Bożą Kodeńską, Królową Morza i Matkę Bożą Kalwaryjską. Nawa północna została poświęcona świętym patronom codziennego życia, pracy i różnych środowisk społecznych. Znaleźli się tam św. Franciszek, św. Mikołaj, św. Ignacy Loyola, św. Izydor Oracz, św. Wincenty à Paulo, święci Kryspin i Kryspinian oraz św. Jan Bosko. Dzięki temu wnętrze stało się swoistym malarskim katechizmem, w którym wierni mogli odnaleźć patronów własnego stanu, zawodu i codziennych obowiązków.
W następnych dziesięcioleciach parafia pozostawała ważnym ośrodkiem religijnym mimo presji władz komunistycznych i postępujących przemian społecznych. 15 czerwca 1981 r. kościół nawiedził Cudowny Obraz Matki Bożej Kodeńskiej, a 14 maja 1983 r. przybyła kopia Cudownego Obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Uroczystości maryjne gromadziły tłumy wiernych i w realiach PRL miały również wymiar wspólnotowy oraz tożsamościowy. Kolejni proboszczowie troszczyli się o kościół, kaplice, cmentarz, organy i zaplecze duszpasterskie, dostosowując parafię do nowych potrzeb. W ten sposób powojenna historia łączyła ochronę dziedzictwa artystycznego z rozwojem nowych form duszpasterstwa.
Na przełomie XX i XXI wieku ważne inwestycje prowadzono między innymi za ks. Kazimierza Stańczuka i ks. Stanisława Zajki. W latach 2007–2008 wykonano nową granitową posadzkę kościoła, a równolegle remontowano budynki parafialne i porządkowano cmentarz. 13 lutego 2011 r. poświęcono dom parafialny z Salą im. Jana Pawła II, który stał się miejscem formacji dzieci, ministrantów, lektorów i dorosłych. XX wiek pozostawił więc świątynię jako dzieło wielu pokoleń, w którym architektura z końca XIX wieku łączy się z polichromiami Czesława Czarnockiego i Władysława oraz Kazimierza Drapiewskich. To właśnie bogactwo tego wnętrza – ołtarze, malowidła, ambona, organy, kaplica Serca Jezusowego i liczne pamiątki – tworzy dziś jeden z najważniejszych materialnych zapisów historii parafii.
Czasy współczesne i jubileusz 700-lecia parafii
Od 2016 r. proboszczem parafii Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Żelechowie jest ks. prałat Eugeniusz Filipiuk, kanonik gremialny Kapituły Katedralnej Siedleckiej. Duży wpływ na umacnianie życia religijnego, formację religijną dzieci i młodzieży, rozwój wspólnot parafialnych oraz pogłębianie życia sakramentalnego wywarł okres pandemii COVID-19 w 2020 i 2021 r. Ograniczony został udział wiernych w liturgii, a Msze święte transmitowano przez Internet. Po ustaniu ograniczeń parafia powróciła do działalności duszpasterskiej i kulturalnej.
Od 2022 r. ważnym wydarzeniem jest festiwal „Musica et Sacrum”, łączący muzykę sakralną z popularyzacją religijnego dziedzictwa regionu. Dyrektorem artystycznym festiwalu jest dr Błażej Musiałczyk, a koncerty i spotkania prowadzi wikariusz ks. Mariusz Rompa.
W dniach 1-8 października 2023 r. odbyły się Misje Jubileuszowe z okazji 200-lecia diecezji siedleckiej, połączone z peregrynacją kopii obrazu Matki Boskiej Kodeńskiej i relikwii błogosławionych męczenników z Pratulina. Nauki misyjne prowadzili ks. Jacek Sereda i ks. Andrzej Sochal.
W 2024 r. parafia przeżywała peregrynację relikwii bł. Pauliny Jaricot, szczególnie ważną dla licznych kół Żywego Różańca.
W Roku Jubileuszowym 2025 żelechowski kościół został ustanowiony kościołem stacyjnym, do którego przybywali wierni z całego dekanatu i diecezji. 18-19 marca 2025 r. parafia gościła relikwie błogosławionej Rodziny Ulmów, a nawiedzenie stało się okazją do wspólnej modlitwy za rodziny. Wydarzenia te wpisywały się w bezpośrednie przygotowanie wspólnoty do jubileuszu 700-lecia.
W 2026 r. parafia obchodzi 700-lecie swoich udokumentowanych dziejów, liczonych od wzmianki z 1326 r. Od 1 lipca do 31 grudnia 2026r. cieszy się apostolskim odpustem jubileuszowym. Centralne uroczystości jubileuszowe, połączone z poświęceniem nowego ołtarza i odsłonięciem tablicy pamiątkowej, zaplanowano na 19 września 2026 r. W r. jubileuszu posługę pełnią proboszcz ks. prałat Eugeniusz Filipiuk, wikariusze ks. Mariusz Rompa i ks. Marcin Sulej, rezydent ks. Piotr Piętka oraz emerytowany proboszcz ks. prałat Kazimierz Stańczuk.
Opracował mgr Kamil Sztelmach
Kaplice w parafii
- Stare Zadybie - kaplica p.w. Miłosierdzia Bożego Msza św. sprawowana jest w niedziele o godz. 8.00
- Piastów - kaplica p.w. Matki Bożej Częstochowskiej. Msza św. sprawowana jest w niedziele o godz. 9.30
- Stary Goniwilk - kaplica p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa. Msza św. sprawowana jest w niedziele o godz. 11.00
